Η εμπλοκή του ΝΑΤΟ στο προσφυγικό παραβιάζει το διεθνές δίκαιο

Την Πέμπτη 11 Φεβρουαρίου 2016, το ΝΑΤΟ ανακοίνωσε ότι τα πλοία του θα παραταχθούν ευθύς αμέσως στο Αιγαίο για να αντιμετωπίσουν την αντικανονική μετανάστευση, σε συνεργασία με τις υπεύθυνες αρχές και τη FRONTEX. Στις 23 Φεβρουαρίου ο Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Stoltenberg ανέφερε στο Ευρωκοινοβούλιο : «Όταν σώζουμε αυτούς τους ανθρώπους, αυτό που συμφωνήσαμε με την Τουρκία σε υπουργικό επίπεδο, είναι ότι θα τους στέλνουμε πίσω στην Τουρκία, αν έχουν έρθει από την Τουρκία». Το ίδιο επανέλαβε στις 24 Φεβρουαρίου. Είναι όμως αυτό συμβατό με το διεθνές δίκαιο?

Το politico.eu ανέφερε τα ακόλουθα σχετικά με τα σχέδια του ΝΑΤΟ. Μια ομάδα πέντε σκαφών (από τη Γερμανία, Ιταλία, Καναδά, Τουρκία και Ελλάδα) βρίσκονται ήδη στην ανατολική Μεσόγειο. Λέγεται ότι θα σταλούν σκάφη από την Δανία και την Ολλανδία επίσης. Ο Stoltenberg είπε πως η Τουρκία και η Ελλάδα δεν θα λειτουργήσουν πέρα από τα δικά τους , ώστε να μην προκληθεί πολιτική αντιπαράθεση. Το περιεχόμενο αυτής της αποστολής δεν θα είναι να ανακόπτουν ή να επιστρέφουν πλοία, αλλά να ασχολούνται με έρευνα και διάσωση ( τα οποία βέβαια, όπως ξεκαθάρισε ο Γεν.Γραμματέας στο Ευρωκοινοβούλιο, θα περιλαμβάνουν αναχαίτιση και επιστροφή). Οι δραστηριότητες θα λάμβαναν χώρα στα χωρικά ύδατα της Τουρκίας. Η εφημερίδα Guardian μετέδωσε ότι οι ενέργειες θα ξεκινούσαν στις 12 Φεβρουαρίου. Ανακοινώσεις σχετικά με την δραστηριότητα του ΝΑΤΟ δεν έχουν γνωστοποιηθεί.

Μία σειρά ερωτήσεων είναι σχετική για να αξιολογήσουμε την νομιμότητα αυτών υπό το φως του διεθνούς δικαίου : έχουν τα μέλη του ΝΑΤΟ δικαιοδοσία· υπάρχουν αντιρρήσεις βάσει διεθνούς δικαίου· υπάρχουν τρόποι να αποφύγουμε την δικαιοδοσία και τις υποχρεώσεις του διεθνούς δικαίου?

Ασκούν τα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ δικαιοδοσία;

Τα κράτη δεσμεύονται από το διεθνές δίκαιο όταν ασκούν την δικαιοδοσία τους. Τι γίνεται, αν, για παράδειγμα, ένα γερμανικό σκάφος μαζέψει από τη θάλασσα ανθρώπους ενώ βρίσκεται σε τουρκικά χωρικά ύδατα και τους μεταφέρει στην τουρκική ακτή? Αυτή δεν είναι μια άσχετη ερώτηση. Αν αυτό το γερμανικό σκάφος λοιπόν ασκήσει δικαιοδοσία, η Γερμανία έχει μια σειρά διεθνείς υποχρεώσεις, που σχετίζονται μεταξύ άλλων και με το άσυλο. Το ζήτημα της δικαιοδοσίας έχει υπάρξει ως αντικείμενο σε πολλές υποθέσεις.

Μία από τις πρώτες υποθέσεις πάνω σε αυτό το ζήτημα είναι μία απόφαση της Επιτροπής του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Η υπόθεση Burgos v Uruguay αναφερόταν σ’ έναν Ουρουγουανό πρόσφυγα, στον οποίο παρήχθη άσυλο στην Αργεντινή. Μετά το πραξικόπημα στην Αργεντινή, απήχθη από τις ουρουγουανές μυστικές υπηρεσίες, τέθηκε υπό κράτηση για δύο βδομάδες στην Αργεντινή και μεταφέρθηκε στην Ουρουγουάη, όπου και βασανίστηκε. Το ερώτημα που απασχόλησε είναι αν ο Burgos ήταν υπό την ουρουγουανή δικαιοδοσία κατά τη διάρκεια της αρχικής του σύλληψης. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ θεώρησε ότι θα ήταν ασυνείδητο να ερμηνεύσουμε το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα (International Covenant on Civil and Political Rights, 1966) με τέτοιο τρόπο ώστε ένα κράτος να επιτρέπεται να προβαίνει σε πράξεις στο έδαφος άλλου κράτους, στις οποίες δεν θα προέβαινε στο δικό του έδαφος. Η Επιτροπή διατύπωσε έναν βασικό κανόνα : οτιδήποτε ένα κράτος απαγορεύεται να κάνει στο έδαφος του, δεν επιτρέπεται να το κάνει οπουδήποτε αλλού.

Μια υπόθεση της Επιτροπής ενάντια στα βασανιστήρια παρουσιάζει περισσότερες ομοιότητες με το πλάνο του ΝΑΤΟ. Η υπόθεση Marine I αφορούσε ένα φορτηγό-πλοίο, στο οποίο επενέβαιναν 369 μετανάστες και το οποίο το 2007 εξέπεμψε σήμα διάσωσης σε διεθνή ύδατα. Ένα ισπανικό διασωστικό σκάφος πλησίασε το Marine I και το ρυμούλκησε στην ακτή της Μαυριτανίας. Μετά από ένα δεκαήμερο διαπραγματεύσεων, οι μαυριτανικές αρχές έδωσαν άδεια να ρυμουλκηθεί το σκάφος σε ένα μαυριτανικό ναυπηγείο. Οι μετανάστες κρατήθηκαν υπό την επίβλεψη των Ισπανών. Σε ομάδες, οι περισσότεροι απ’ αυτούς επέστρεψαν στη χώρα καταγωγής τους, ενώ σε λιγότερους  δόθηκε για ανθρωπιστικούς λόγους άδεια παραμονής. Τα παράπονα αφορούσαν τις συνθήκες κράτησης και την μετακίνηση τους στην χώρα τους. Ένα από τα επιχειρήματα που παρουσιάστηκαν προς υπεράσπιση των ισπανικών αρχών ήταν ότι όλα αυτά συνέβησαν εκτός της ισπανικής επικράτειας. Η Επιτροπή Ενάντια στα Βασανιστήρια ανέφερε ότι ένα κράτος ασκεί δικαιοδοσία όταν έχει, άμεσα ή έμμεσα, εν όλο ή εν μέρει, de jure (νομικά) ή de facto (πραγματικά) αποτελεσματικό έλεγχο. Η Επιτροπή αποφάσισε ότι η Ισπανία άσκησε δικαιοδοσία από τη στιγμή που προσέτρεξε σε βοήθεια του Marine I.

Η πιο σχετική υπόθεση είναι η απόφαση Hirsi Jamaa (2012), στην οποία το Τμήμα Μείζονος Σύνθεσης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του  Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έκρινε μία υπόθεση αναφορικά με ιταλικές αναχαιτίσεις, που περιελάμβαναν μεταφορά μεταναστών από σκάφη σε σκάφη του ιταλικού λιμενικού σώματος και επιστροφή αυτών χωρίς καμία προηγούμενη διαδικασία. Το Δικαστήριο θεώρησε ότι ένα κράτος ασκεί de jure δικαιοδοσία πάνω σε σκάφη που έχουν τη σημαία της, επομένως οι μετανάστες βρίσκονταν υπό ιταλική δικαιοδοσία. Πρόσθεσε επίσης ότι η Ιταλία δεν μπορούσε να αποφύγει την άσκηση της δικαιοδοσίας υποστηρίζοντας ότι οι ενέργειες της αποτελούνταν από έρευνα και διάσωση- όπως ακριβώς κάνει το ΝΑΤΟ τώρα.

Το Δικαστήριο αναφέρθηκε και σε μια άλλη υπόθεση (Medvedyev and others v France,2010), κατά την οποία Γάλλοι πράκτορες που κατέλαβαν ένα σκάφος (το οποίο υποπτεύονταν ότι εμπλεκόταν σε λαθρεμπόριο ναρκωτικών) με σημαία της Καμπότζης άσκησαν de facto δικαιοδοσία. Τελικώς, οι ιταλικές αρχές είχαν ασκήσει τη δικαιοδοσία τους κατά τις αναχαιτίσεις επειδή οι μετανάστες είχαν μπει σε ιταλικά πλοία ( de jure δικαιοδοσία) και επειδή το ιταλικό λιμενικό σώμα είχε πραγματικό έλεγχο πάνω τους (de facto δικαιοδοσία).

Η νομική θεωρία υποστηρίζει ότι ίδιοι κανόνες εφαρμόζονται και στη Σύμβαση του 1951 για τους Πρόσφυγες. Πρέπει επίσης να τονιστεί ότι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ αποφάσισε ότι η Σύμβαση για τους Πρόσφυγες δεν ισχύει έξω από την επικράτεια των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτή όμως η ερμηνεία του Δικαστηρίου αμφισβητείται και σχετίζεται περισσότερο με το αμερικανικό συνταγματικό δίκαιο (και συγκεκριμένα με το δόγμα απόλυτης εξουσίας-plenary power doctrine-που ισχύει στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού) παρά με το διεθνές δίκαιο. Το Ανώτατο Δικαστήριο παρουσίασε ένα μέρος από το εσωτερικό συνταγματικό δίκαιο στο διεθνές συνέδριο για τους πρόσφυγες. Δεν πρέπει να περιμένει κανείς ότι τα ευρωπαϊκά δικαστήρια θα αλλάξουν την στάση τους για να υιοθετήσουν την αμερικανική ερμηνεία, αν και αυτό δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς.

Συνοπτικά, είναι εμφανές ότι, όταν επιστρέφουν τους μετανάστες στα τουρκικά παράλια, τα σκάφη του ΝΑΤΟ ασκούν δικαιοδοσία με την έννοια της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), του Διεθνές Συμφώνου Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων και της Σύμβασης ενάντια στα Βασανιστήρια, ακόμα και όταν όλη η αποστολή λαμβάνει χώρα μέσα σε τουρκικά χωρικά ύδατα. Το ότι αυτό είναι εμφανές υπερτονίζεται από το γεγονός ότι η κρίση του Τμήματος Μείζονος Σύνθεσης του ΕΔΔΑ ήταν ομόφωνη σε όλα τα βασικά σημεία. Η ομοφωνία αυτή υπογραμμίζει ότι η ερμηνεία του Δικαστηρίου δεν είναι ακραία ή δε βασίζεται σε ακτιβισμό, αλλά αντανακλά μία συνολική κοινή άποψη. Το Δικαστήριο δεν έκανε τίποτα περισσότερο από το να επαναδιατυπώσει τον προφανή και βασικό κανόνα που διατυπώθηκε στην υπόθεση Burgos v Uruguay : ό,τι ένα κράτος δεν επιτρέπεται να πράττει στο δικό του έδαφος, δεν επιτρέπεται να το πράττει οπουδήποτε. Αυτός είναι ένας θεμελιώδης κανόνας. Αν οι ΗΠΑ δεν επιτρέπεται να υποβάλλουν ανθρώπους σε εικονικό πνιγμό, δεν επιτρέπεται να το κάνουν επίσης και στη βάση του Γκουαντάναμο. Αν οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες δεν επιτρέπεται να δηλητηριάζουν τους αντιπάλους τους με πολώνιο, δεν είναι επιτρεπτό αυτό ούτε στο Λονδίνο.

Μπορούν τα κράτη να αποφύγουν την δικαιοδοσία? 

Θα ήταν πιθανό να γίνει χρήση μιας «δομής» που λέγεται ότι η Ισπανία χρησιμοποιεί στη συνεργασία της με μερικές χώρες της δυτικής Αφρικής. Φανταστείτε ότι σε όλα τα σκάφη που συμμετέχουν στο ΝΑΤΟ τοποθετείται ένας Τούρκος αντιπρόσωπος, ο οποίος -ακόμα και όταν κοιμάται- υποτίθεται ότι είναι επικεφαλής του σκάφους. Αυτή θα ήταν μια ασήμαντη «πατέντα» για να κρύψει κάτω από τυπολατρικό μανδύα την δικαιοδοσία που ασκεί το κράτος του ΝΑΤΟ σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση.Αλλά ακόμα και γι’αυτούς που θέλουν να προχωρήσουν μ’αυτό το σχέδιο, θα σήμαινε απλώς ότι η νομική δικαιοδοσία (de jure) αυτού του κράτους του ΝΑΤΟ θα εξαφανιζόταν. Δεν θα εξαφανιζόταν όμως και η πραγματική (de facto) δικαιοδοσία. Η παρουσία ενός Τούρκου αξιωματούχου πιθανώς να σήμαινε ότι η Τουρκία θα ασκούσε νομικά δικαιοδοσία επιπροσθέτως με την άσκηση δικαιοδοσίας από το εκάστοτε κράτος του ΝΑΤΟ. Είναι αρκετά δύσκολο να βρεθεί κάποιο πιο ξεκάθαρο παράδειγμα για την άσκηση δικαιοδοσίας μίας χώρας πάνω στα ίδια της τα σκάφη.

Ποιες είναι οι σχετικές υποχρεώσεις με βάση το διεθνές δίκαιο?

Όπως έχει εξηγηθεί αλλού, οι μετανάστες που θέλουν να ζητήσουν άσυλο μπορούν να επιστραφούν σε μία τρίτη χώρα, υπό τους όρους ότι

  • η χώρα αυτή είναι ασφαλής
  • έχει εδραιωθεί σε μία εξατομικευμένη απόφαση ότι η χώρα είναι ασφαλής και γι’αυτό το άτομο
  • και ο μετανάστης έχει την πιθανότητα να ασκήσει έφεση γι’ αυτή την απόφαση σε δικαστήριο.

Όπως έχει εξηγηθεί σε άλλο άρθρο, τίθεται υπό ζωηρή αμφισβήτηση αν η Τουρκία μπορεί να θεωρηθεί ασφαλής τρίτη χώρα. Την τελευταία φορά που το ΕΔΔΑ αποφάσισε (http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-159204) ότι η Τουρκία παραβιάζει συστηματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα όσων ζητούν άσυλο ήταν στις 15 Δεκέμβρη 2015. Επιπλέον, οι ενέργειες του ΝΑΤΟ αποκλείουν την πιθανότητα της εξατομικευμένης απόφασης και πρόσβασης στο δικαστήριο. Γι’ αυτό το λόγο, οι ενέργειες του ΝΑΤΟ θα είναι αντίθετες με την απαγόρευση του επαναπροώθησης (non-refoulement). Η απαγόρευση της επαναπροώθησης που βρίσκεται στην ΕΣΔΑ, στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα και τη Διεθνή Σύμβαση κατά των βασανιστηρίων είναι αναπαλλοτρίωτο και απαράγραπτο δικαίωμα.

Μπορούν τα μέλη του ΝΑΤΟ να απαλλαγούν από τις υποχρεώσεις τους;

Αυτό που το ΝΑΤΟ σχεδιάζει να κάνει είναι αντίθετο με την Ευρωπαική Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Hirsi Jamaa), τη Σύμβαση ενάντια στα βασανιστήρια (Marine I) και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα (Burgos). Τα κράτη μπορούν να καταγγείλουν (δηλαδή να σταματήσουν να είναι συμβεβλημένες) στις περισσότερες συμβάσεις (το διεθνές Σύμφωνο του ΟΗΕ για τα δικαιώματα δεν προβλέπει τέτοια καταγγελία), αλλά αυτό δεν είναι εύκολο να γίνει. Η νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαιτεί από τα μέλη της να είναι μέρη αυτών των συμφωνιών. Επομένως, η καταγγελία τους θα απαιτούσε τροποποίηση των συνθηκών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (όπως επίσης και όλες τις δευτερεύουσες νομοθεσίες αναφορικά με την απαγόρευση της επαναπροώθησης).

Ένα επιπρόσθετο πρόβλημα θα ήταν ότι η απαγόρευση της επαναπροώθησης είναι μέρος του διεθνούς εθιμικού δικαίου, σύμφωνα με τους περισσότερους ακαδημαϊκούς. Το διεθνές εθιμικό δίκαιο δεσμεύει τα κράτη ακόμα κι αν δεν έχουν επικυρώσει κάποια διεθνή συνθήκη. Άρα ίσως δε θα βοηθούσε σε κάθε περίπτωση να καταγγελθούν αυτές οι συνθήκες. Από την άλλη μεριά, κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η ιδέα πως το δόγμα non-refoulement αποτελεί εθιμικό δίκαιο βασίζεται κυρίως στο γεγονός πως έχει ενσωματωθεί σε αριθμό συνθηκών ( καθώς επίσης και σε αυτές που έχουν ήδη αναφερθεί, όσο και σε τοπικές συνθήκες στην Αφρική και στην Αμερική). Σε περίπτωση που όλα τα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ αποχωρήσουν από αυτές τις συνθήκες, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι το εθιμικό δίκαιο έχει αλλάξει.

Επίλογος

Το συμπέρασμα πρέπει να είναι ότι οι πράξεις του ΝΑΤΟ παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο·και ότι τα σχετικά κομμάτια του διεθνούς δικαίου δεσμεύουν τα κράτη του ΝΑΤΟ επειδή αυτά έχουν δικαιοδοσία πάνω στους μετανάστες. Η επιστροφή των μεταναστών στην Τουρκία όπως τη φανταζόμαστε παραβιάζει την απαγόρευση της επαναπροώθησης, ακόμα και στην περίπτωση που γίνεται με τον τρόπο «έρευνα και διάσωση».

[Μετάφραση-Επιμέλεια για το Kollect: Ελευθερία Στεφανάκη]

πηγή:thomasspijkerboer.eu

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s