01

Είμασταν πιο ευτυχισμένοι στη Λίθινη Εποχή;

Μας κάνει η μοντέρνα ζωή ευτυχισμένους; Έχουμε καταφέρει πολλά αλλά έχουμε χάσει και πολλά. Ταιριάζει καλύτερα στους ανθρώπους ο τρόπος ζωής του κυνηγού-συλλέκτη;

Του Yuval Noah Harari

[Mετάφραση-Επιμέλεια για το Kollect:I’m possible]

Είμαστε πολύ πιο ισχυροί από ό,τι οι πρόγονοί μας, αλλά είμαστε και πιο ευτυχισμένοι;

Οι ιστορικοί σπάνια στέκονται να σκεφτούν αυτή την ερώτηση, παρ’ όλα αυτά όμως, η ιστορία δεν είναι ακριβώς αυτό; Η κατανόησή μας και η γνώμη μας, ας πούμε για την παγκοσμίως διαδεδομένη μονοθεϊστική θρησκεία εξαρτάται από το κατά πόσο αυτή αύξησε ή μείωσε την ευτυχία σε παγκόσμιο επίπεδο. Και αν η εξάπλωση του μονοθεϊσμού δεν είχε σημαντικό αντίκτυπο στην παγκόσμια ευτυχία, ποιός ο λόγος ύπαρξής του;

Με την άνοδο του ατομικισμού και την πτώση των συλλογικών ιδεολογιών, η ευτυχία γίνεται εύλογα η πρωταρχική μας αξία. Με την εκπληκτική ανάπτυξη της παραγωγής, η ευτυχία αποκτά και πρωτοφανή οικονομική σημασία. Οι καταναλωτικές κοινωνίες κατευθύνονται όλο και περισσότερο προς την παροχή ευτυχίας παρά την απλή επιβίωση ή ευμάρεια, και πολλές φωνές τελευταία καλούν για αντικατάσταση του ΑΕΠ ως βασικού οικονομικού δείκτη, με στατιστικά ευτυχίας. Η πολιτική φαίνεται να ακολουθεί το παράδειγμα. Το παραδοσιακό δικαίωμα στο «κυνήγι της ευτυχίας» ανεπαίσθητα μετασχηματίζεται σε δικαίωμα στην ευτυχία, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι γίνεται χρέος της κυβέρνησης πλέον να διασφαλίσει την ευτυχία των πολιτών της. Το 2007 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή λάνσαρε το «πέρα από τον ΑΕΠ» ώστε να συζητηθεί το κατά πόσο είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί ένας δείκτης ευημερίας για να αντικαταστήσει ή να συμπληρώσει τον ΑΕΠ. Παρόμοιες πρωτοβουλίες παρουσιάστηκαν σε διάφορες άλλες χώρες – από την Ταϊλάνδη ως τον Καναδά, από το Ισραήλ ως τη Βραζιλία.

Οι περισσότερες κυβερνήσεις ακόμα εστιάζουν στην επίτευξη οικονομική ανάπτυξης, αλλά όταν ερωτώνται γιατί είναι τόσο καλή πια η οικονομική ανάπτυξη, ακόμα και φανατικοί καπιταλιστές σχεδόν χωρίς εξαίρεση έχουν ως απάντηση την ευτυχία. Έστω ότι πετυχαίναμε κάπου τον Ντέιβιντ Κάμερον και απαιτούσαμε να μάθουμε γιατί τον ενδιαφέρει τόσο πολύ η οικονομική ανάπτυξη. «Λοιπόν,» ίσως απαντούσε, «η ανάπτυξη είναι απαραίτητη ώστε να παρέχει στους ανθρώπους υψηλό βιοτικό επίπεδο, καλύτερη ιατρική φροντίδα, μεγαλύτερα σπίτια, πιο γρήγορα αυτοκίνητα, πιο γευστικό παγωτό.» Αλλά, θα ρωτούσαμε περαιτέρω, τι είναι πια τόσο καλό με το υψηλό βιοτικό επίπεδο; «Δεν είναι προφανές;», μπορεί να απαντούσε ο Κάμερον, «Κάνει τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους.»

Ας υποθέσουμε, για χάρη της συζήτησης, ότι μπορούσαμε να αποδείξουμε επιστημονικά με κάποιον τρόπο, ότι το υψηλό βιοτικό επίπεδο δεν μεταφράζεται σε περισσότερη ευτυχία. «Μα, Ντέιβιντ», θα λέγαμε, «κοίταξε τις ιστορικές, ψυχολογικές και βιολογικές μελέτες. Αποδεικνύουν πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι τα μεγαλύτερα σπίτια, το γευστικότερο παγωτό και τα εξελιγμένα φάρμακα, δεν αυξάνουν την ανθρώπινη ευτυχία.» «αλήθεια;» θα ξεφυσούσε, «μα γιατί κανείς δεν μου το είπε! Ε τότε λοιπόν, αφού έτσι  έχουν τα πράγματα, ξεχάστε τα σχέδιά μου για τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης. Αφήνω τα πάντα και πάω να βρω μια κολεκτίβα».

Αυτό είναι μάλλον ένα απίθανο σενάριο, και όχι μόνο επειδή μέχρι στιγμής δεν έχουμε σχεδόν καθόλου μελέτες για την μακρόχρονη ιστορία της ευτυχίας. Ακαδημαϊκοί έχουν διερευνήσει την ιστορία σχεδόν των πάντων – πολιτικής ,οικονομίας, ασθενειών, σεξουαλικότητας, φαγητού – και ακόμα πολύ σπάνια διερωτώνται πώς όλα αυτά επιδρούν στην ευτυχία των ανθρώπων. Κατά την τελευταία δεκαετία, έγραφα την ιστορία του ανθρώπινου είδους, ακολουθώντας τη μεταμόρφωση του είδους μας από έναν ασήμαντο αφρικανικό πίθηκο στον κυρίαρχο του πλανήτη. Δεν ήταν εύκολο να καταλάβω τι μετέτρεψε τον Homo Sapiens σε έναν κατά συρροή οικολογικό δολοφόνο. Γιατί οι άνδρες κυριάρχησαν πάνω στις γυναίκες στις περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες. Ή γιατί ο καπιταλισμός έγινε η πιο επιτυχημένη θρησκεία όλων των εποχών. Δεν ήταν εύκολο να ανταποκριθώ σε αυτές τις ερωτήσεις γιατί οι ακαδημαϊκοί έχουν δώσει πολλές και αντικρουόμενες ερμηνείες. Αντιθέτως, όταν έφτασε η ώρα να αξιολογήσω τη βάση των πραγμάτων – αν αυτά τα χιλιάδες χρόνια εφευρέσεων και ανακαλύψεων μας έκαναν πιο ευτυχισμένους – με έκπληξη συνειδητοποίησα ότι οι ακαδημαϊκοί δεν είχαν θέσει καν αυτή την ερώτηση. Αυτό είναι το μεγαλύτερο κενό όσον αφορά την κατανόηση της ιστορίας.

Η φιλελεύθερη ματιά στην ιστορία

Αν και ελάχιστοι ερευνητές έχουν μελετήσει την μακρόχρονη ιστορία της ευτυχίας, σχεδόν όλοι έχουν μια ιδέα για αυτή. Μία συνήθης προκατάληψη – η οποία συχνά αναφέρεται ως η «φιλελεύθερη ματιά στην ιστορία»  – βλέπει την ιστορία σαν μια θριαμβευτική πορεία προόδου. Κάθε χιλιετία που πέρασε υπήρξαν και νέες ανακαλύψεις: η αγροτική καλλιέργεια, ο τροχός, η γραφή, η τυπογραφία, οι ατμομηχανές, τα αντιβιοτικά. Οι άνθρωποι γενικά χρησιμοποιούν καινούριες δυνάμεις για να εξαλείψουν τα προβλήματά τους και για να επιτύχουν τους στόχους τους. Είναι φυσικό επακόλουθο, η εκθετική αύξηση της ανθρώπινης ισχύος να μεταφραστεί σε εκθετική αύξηση της ευτυχίας. Οι μοντέρνοι άνθρωποι είναι πιο ευτυχισμένοι από αυτούς του μεσαίωνα, και οι άνθρωποι του μεσαίωνα ήταν πιο ευτυχισμένοι από αυτούς της λίθινης εποχής.

Αλλά η προοδευτική ματιά είναι πολύ αμφιλεγόμενη. Αν και λίγοι θα αντιτίθονταν στο επιχείρημα ότι η ισχύς των ανθρώπων μεγαλώνει από την αρχή της ιστορίας ως σήμερα, είναι λιγότερο προφανές ότι η ισχύς συσχετίζεται με την ευτυχία. Η έλευση της γεωργίας για παράδειγμα, αύξησε τη συλλογική ισχύ του ανθρώπινου είδους κατά πολλές τάξεις μεγέθους. Παρ’ όλα αυτά δεν βελτίωσε απαραίτητα τη μοίρα του ατόμου. Για εκατομμύρια χρόνια, τα ανθρώπινα σώματα και οι εγκέφαλοι ήταν προσαρμοσμένα να κυνηγούν γαζέλες, να σκαρφαλώνουν δέντρα για να μαζέψουν μήλα, και να μυρίζουν εδώ και εκεί ψάχνοντας μανιτάρια. Η ζωή του χωρικού αντίθετα, περιελάμβανε ατελείωτες ώρες αγροτικής αγγαρείας: όργωμα, ξεχορτάριασμα, θερισμό και κουβάλημα κουβάδων με νερό από το ποτάμι. Τέτοιος τρόπος ζωής ήταν πολύ επιβλαβής για την ανθρώπινη μέση, τα γόνατα και τις αρθρώσεις, και παραλυτικός για το μυαλό.

Ως αντάλλαγμα για όλη αυτή τη σκληρή δουλειά, οι χωρικοί συνήθως είχαν χειρότερη διατροφή από αυτή του κυνηγού – συλλέκτη, και υπέφεραν περισσότερο από υποσιτισμό και λιμοκτονία. Οι συνωστισμένοι οικισμοί τους μετατράπηκαν σε εστίες μολυσματικών ασθενειών, περισσότερες από τις οποίες προέρχονταν από τα οικόσιτα ζώα. Η αγροτική καλλιέργεια επίσης άνοιξε το δρόμο για την κοινωνική στρωματοποίηση, την εκμετάλλευση και πιθανότατα την πατριαρχία. Από την οπτική της ατομικής ευτυχίας, η «αγροτική επανάσταση» ήταν, σύμφωνα με τον επιστήμονα Jared Diamond, «το μεγαλύτερο λάθος στην ιστορία του ανθρώπινου είδους».

Η περίπτωση της αγροτικής επανάστασης δεν είναι η μοναδική απόκλιση όμως. Η επέλαση της προόδου από τις πρώτες πόλεις-κράτη των Σουμερίων στις αυτοκρατορίες της Ασσυρίων και των Βαβυλώνιων, συνοδεύτηκε από μία σταθερή επιδείνωση του κοινωνικού κύρους και της ελευθερίας των γυναικών. Η Ευρωπαϊκή Αναγέννηση, με όλες τις υπέροχες ανακαλύψεις και εφευρέσεις, ωφέλησε πολύ λίγους ανθρώπους έξω από τον κύκλο των ανδρικών ελίτ.  Η εξάπλωση των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών ενθάρρυνε την ανταλλαγή τεχνολογιών, ιδεών και προϊόντων, παρ’ όλα αυτά δεν ήταν καθόλου καλή για τα εκατομμύρια γηγενών Αμερικάνων, Αφρικανών και Αβορίγινων Αυστραλών.

Το επιχείρημα δε χρειάζεται να αναπτυχθεί περαιτέρω. Οι ακαδημαϊκοί έχουν κατατροπώσει τη θεωρία της συνεχούς προόδου στην ιστορία τόσο ενδελεχώς, και η μόνη ερώτηση που μένει είναι: γιατί οι άνθρωποι συνεχίζουν να την πιστεύουν;

Ο χαμένος παράδεισος

Υπάρχει μία εξίσου συνήθης αλλά εντελώς αντίθετη προκατάληψη, που θα μπορούσε να ονομαστεί η «ρομαντική ματιά στην ιστορία». Αυτή υποστηρίζει ότι υπάρχει αντίστροφη συσχέτιση μεταξύ ισχύος και ευτυχίας. Όσο πιο πολύ το ανθρώπινο είδος αποκτούσε δύναμη, δημιούργησε έναν ψυχρό μηχανιστικό κόσμο, που δεν συμβαδίζει με τις πραγματικές μας ανάγκες.

Οι ρομαντικοί δεν κουράζονται να βρίσκουν κάθε φορά την σκοτεινή πλευρά κάθε νέας εφεύρεσης. Η γραφή έδωσε το έναυσμα για υπέρογκη φορολόγηση. Η τυπογραφία γέννησε τη μαζική προπαγάνδα και τη συλλογική πλύση εγκεφάλου. Οι υπολογιστές μας μετέτρεψαν σε ζόμπι. Η πιο σκληρή κριτική κατευθύνεται προς την ανίερη τριάδα της βιομηχανοποίησης, του καπιταλισμού και του καταναλωτισμού. Αυτοί οι τρεις εφιάλτες αποξένωσαν τους ανθρώπους από το φυσικό τους περιβάλλον, από τις ανθρώπινες κοινότητες, ακόμα και από τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Ο βιομηχανικός εργάτης δεν είναι παρά ένα γρανάζι, ένας σκλάβος στη υπηρεσία των μηχανών και των οικονομικών συμφερόντων. Η μεσαία τάξη ίσως απολαμβάνει καλύτερες συνθήκες εργασίας και πολλές υλιστικές ανέσεις, αλλά τα πληρώνει ακριβά με κοινωνική αποσύνθεση και πνευματική κενότητα. Από μια ρομαντική σκοπιά, η ζωή ενός χωρικού το μεσαίωνα είναι προτιμότερη από αυτή ενός σημερινού βιομηχανικού εργάτη ή ενός υπάλληλου γραφείου, και η ζωή ενός κυνηγού-συλλέκτη ήταν η καλύτερη όλων.

Αλλά ακόμα και η ρομαντική επιμονή που εστιάζει στη σκοτεινή πλευρά κάθε καινοτομίας είναι το ίδιο δογματική με την θεωρία της συνεχούς προόδου. Για παράδειγμα, τα τελευταία διακόσια χρόνια η σύγχρονη ιατρική έχει αναγκάσει προς υποχώρηση τον στρατό των ασθενειών που λυμαίνονται το ανθρώπινο είδος, από τη φυματίωση και την ιλαρά μέχρι τη χολέρα και τι διφθερίτιδα. Το μέσο προσδόκιμο ζωής έχει ανέβει  σημαντικά, και η παγκόσμια παιδική θνησιμότητα έχει πέσει από το 33%, σε λιγότερο από 5%. Μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι αυτό συνέβαλλε σημαντικά στην ευτυχία όχι μόνο αυτών των παιδιών, τα οποία υπό άλλες συνθήκες θα είχαν πεθάνει, αλλά και των γονέων τους, των αδερφών τους και των φίλων τους;

Ο τωρινός παράδεισος

Μία πιο ευέλικτη στάση συμφωνεί με τους ρομαντικούς ότι, μέχρι τη σύγχρονη εποχή, δεν υπήρχε εμφανής συσχέτιση μεταξύ ισχύος και ευτυχίας. Οι χωρικοί του μεσαίωνα μάλλον ήταν όντως πιο δυστυχισμένοι από τους κυνηγούς – συλλέκτες προγόνους τους. Αλλά οι ρομαντικοί σφάλλουν με την σκληρή κριτική τους στη σύγχρονη εποχή. Τους τελευταίους αιώνες όχι μόνο αποκτήσαμε μεγάλη ισχύ, αλλά κυρίως, καινούριες ανθρωπιστικές ιδεολογίες επιτέλους έβαλαν την συλλογική μας ισχύ στην υπηρεσία της ατομικής ευτυχίας. Αν εξαιρέσουμε κάποιες καταστροφές όπως το ολοκαύτωμα και το υπερατλαντικό εμπόριο σκλάβων, έχουμε επιτέλους στρίψει και έχουμε αρχίσει να αυξάνουμε την παγκόσμια ευτυχία συστηματικά. Οι θρίαμβοι της σύγχρονης ιατρικής είναι απλά ένα παράδειγμα. Άλλα πρωτόγνωρα επιτεύγματα περιλαμβάνουν τη μείωση διεθνών πολέμων, τη σημαντική μείωση της ενδοοικογενειακής βίας και τον περιορισμό λιμοκτονιών μαζικής κλίμακας.

Αλλά, ακόμα και αυτό, αποτελεί υπεραπλούστευση. Μπορούμε να συγχαρούμε τους εαυτούς μας για τα επιτεύγματα του σύγχρονου Homo Sapiens μόνο αν αγνοήσουμε εντελώς τη μοίρα των υπόλοιπων ζώων. Πολλά από τα καλά που προστατεύουν τους ανθρώπους από την πείνα και τις ασθένειες, επιτεύχθηκαν σε βάρος πιθήκων στα ιατρικά εργαστήρια, τις αγελάδες στις γαλακτοβιομηχανίες και τα κοτόπουλα στους ιμάντες διαλογής. Δέκα δισεκατομμύρια από αυτά έχουν υποβληθεί τους τελευταίους δύο αιώνες σε ένα καθεστώς βιομηχανικής εκμετάλλευσης, της οποίας η βαναυσότητα δεν έχει προηγούμενο στον πλανήτη γη.

Δεύτερον, το χρονικό πλαίσιο για το οποίο μιλάμε είναι εξαιρετικά μικρό. Ακόμα και αν εστιάσουμε μόνο στην μοίρα των ανθρώπων, είναι δύσκολο να υποστηρίξουμε ότι η ζωή του μέσου Ουαλού ανθρακωρύχου ή του Κινέζου χωρικού του 1800 ήταν καλύτερη από αυτή του μέσου κυνηγού συλλέκτη πριν από 20000 χρόνια. Οι περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να απολαμβάνουν τους καρπούς της σύγχρονης ιατρικής όχι νωρίτερα από το 1850. Μαζικές λιμοκτονίες και μεγάλοι πόλεμοι συνέχισαν να θερίζουν μεγάλα κομμάτια του ανθρώπινου είδους μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα. Αν και τις τελευταίες δεκαετίες φαίνεται να είναι μια σχετικά χρυσή περίοδος για την ανθρωπότητα στον ανεπτυγμένο κόσμο, είναι πολύ νωρίς για να ξέρουμε αν αυτό αντιπροσωπεύει δομική αλλαγή στην πορεία της ιστορίας, ή αν είναι ένα εφήμερο κύμα καλοτυχίας: 50 χρόνια απλώς δεν είναι αρκετά για να βασίσουμε πάνω τους γενικεύσεις.

Είναι πιθανό, η σύγχρονη χρυσή εποχή να έχει σπείρει τους σπόρους της μελλοντικής καταστροφής. Κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουμε παρέμβει στην οικολογική ισορροπία του πλανήτη με μυριάδες τρόπου, και κανείς δεν ξέρει ποιες ακριβώς θα είναι οι συνέπειες. Μπορεί να καταστρέφουμε τη βάση για την ανθρώπινη ευημερία σε ένα όργιο απερίσκεπτης κατανάλωσης.

Μόνοι και μουντοί;

Ακόμα και αν λάβουμε υπόψιν μονάχα του πολίτες των ευκατάστατων κοινωνιών, οι ρομαντικοί μπορεί να επισημάνουν ότι οι ανέσεις και η ασφάλειά μας έχουν το τίμημά τους. Ο homo sapiens εξελίχθηκε σε κοινωνικό ζώο, και η ευημερία του συνήθως επηρεάζεται από την ποιότητα των σχέσεών μας περισσότερο από ότι από τις οικιακές ανέσεις μας, το μέγεθος των λογαριασμών μας ή ακόμα και την υγεία μας. Δυστυχώς η τεράστια βελτίωση των υλικών συνθηκών που οι ευκατάστατοι δυτικοί απολαμβάνουν τον τελευταίο αιώνα, συνοδεύτηκε με την κατάρρευση των πιο μικρών και φιλικών ανθρώπινων κοινοτήτων.

Οι άνθρωποι στον ανεπτυγμένο κόσμο στηρίζονται στο κράτος και τις αγορές για σχεδόν όλα όσα χρειάζονται: φαγητό, κατάλυμα, εκπαίδευση, υγεία, ασφάλεια. Συνεπώς είναι δυνατόν πλέον κάποιος να επιβιώσει χωρίς οικογένεια ή πραγματικούς φίλους. Κάποιος που μένει στο Λονδίνο περιτριγυρίζεται από χιλιάδες ανθρώπους, όπου και αν πάει, αλλά μπορεί ποτέ να μην επισκεφτεί το διπλανό διαμέρισμα και μπορεί να γνωρίζει ελάχιστα για τους συναδέλφους του. Ακόμα και οι φίλοι μπορεί να είναι απλώς η παρέα για την βραδινή έξοδο. Πολλές σύγχρονες φιλίες δεν περιλαμβάνουν τίποτα παραπάνω από διάλογο και διασκέδαση. Γνωρίζουμε κάποιον στο μπαρ, τον παίρνουμε τηλέφωνο, ή στέλνουμε ένα email, ώστε να εκτονώσουμε τον θυμό από κάποιο συμβάν στο γραφείο, ή για να μοιραστούμε τις σκέψεις μας για το τελευταίο βασιλικό σκάνδαλο. Αλλά, πόσο μπορείς πραγματικά να μάθεις κάποιον μόνο μέσω συζήτησης;

Αντίθετα με την παρέα απ’ το μπαρ, οι φίλοι στη λίθινη εποχή εξαρτώνταν ο ένας από τον άλλον για την επιβίωσή τους. Οι άνθρωποι ζούσαν σε στενούς κοινωνικούς κύκλους και φίλοι ήταν οι άνθρωποι με τους οποίους πήγαινες να κυνηγήσεις μαμούθ. Συμβίωνες και επιβίωνες μαζί με τους άλλους εν μέσω δύσκολων ταξιδιών και σκληρών χειμώνων. Φρόντιζε ο ένας τον άλλο όταν αρρώσταιναν, και μοιράζονταν την τελευταία μπουκιά φαγητού όταν οι καιροί ήταν δύσκολοι. Τέτοιοι φίλοι ήξεραν ο ένας τον άλλο καλύτερα από πολλά σύγχρονα ζευγάρια. Η αντικατάσταση τέτοιων ασταθών  δικτύων με την ασφάλεια που προσφέρουν οι σύγχρονες οικονομίες και τα κράτη έχει προφανώς σημαντικά πλεονεκτήματα. Αλλά η ποιότητα και το βάθος των διαπροσωπικών σχέσεων μάλλον πάσχουν.

Εκτός από επιφανειακότερες σχέσεις, οι σύγχρονοι άνθρωποι επίσης υποφέρουν από ένα πολύ φτωχότερο αισθητηριακό κόσμο. Οι αρχαίοι συλλέκτες ζούσαν στο παρόν, την κάθε στιγμή, έντονα συναισθανόμενοι τον κάθε ήχο, την κάθε γεύση και οσμή. Η επιβίωσή τους εξαρτώταν από αυτό. Άκουγαν προσεχτικά την παραμικρή κίνηση στο χορτάρι για να καταλάβουν εάν υπάρχει κάποιο φίδι που παραμονεύει. Παρατηρούσαν προσεχτικά το φύλλωμα των δέντρων  για να βρουν καρπούς και φωλιές πουλιών. Μύριζαν τον άνεμο για να δουν εάν πλησίαζε κάτι επικίνδυνο. Κινούνταν με την ελάχιστη δυνατή προσπάθεια και χωρίς θόρυβο, και ήξεραν πώς να καθίσουν, να περπατήσουν και να τρέξουν με τον πιο αποδοτικό και επιδέξιο τρόπο. Η συνεχής και ποικίλη χρήση του σώματός τους τους έδινε φυσική δεξιότητα που οι σημερινοί άνθρωποι είναι ανίκανοι να επιτύχουν ακόμα και μετά από χρόνια εξάσκησης yoga ή τάι τσι.

Σήμερα μπορούμε να πάμε στο σούπερ μάρκετ και να διαλέξουμε να φάμε χιλιάδες διαφορετικά πιάτα. Αλλά ό,τι και αν επιλέξουμε, μπορεί να το φάμε βιαστικά μπροστά από την τηλεόραση, χωρίς πραγματικά να δίνουμε προσοχή στη γεύση. Μπορούμε να πάμε διακοπές σε χίλιους διαφορετικούς προορισμούς. Αλλά όπου και αν πάμε, μπορεί να παίζουμε με το κινητό μας αντί πραγματικά να βλέπουμε το μέρος. Έχουμε περισσότερες επιλογές από ποτέ άλλοτε, αλλά πού είναι το καλό αν χάσαμε την ικανότητα να εστιάζουμε την προσοχή μας;

Ε, λοιπόν τι περίμενες;

Ακόμα και αν δεν πιστεύεις σε αυτή την εικόνα του πλούτου του Πλειστόκαινου που αντικαταστάθηκε με τη σύγχρονη φτώχεια, είναι φανερό ότι η τεράστια αύξηση της ανθρώπινης ισχύος δεν ακολουθήθηκε από ίση αύξηση της ανθρώπινης ευτυχίας. Είμαστε χίλιες φορές πιο ισχυροί από ότι οι κυνηγοί-συλλέκτες πρόγονοί μας, αλλά ούτε ο πιο αισιόδοξος προοδευτικός δεν θα πίστευε ότι είμαστε χίλιες φορές πιο ευτυχισμένοι. Αν λέγαμε στις προ-προγιαγιάδες μας πώς ζούμε, με εμβόλια, παυσίπονα, τρεχούμενο νερό και γεμάτα ψυγεία, πιθανότατα να χτυπούσε τα χέρια της με κατάπληξη και να έλεγε: «Μα ζείτε στον παράδεισο! Πιθανότατα ξυπνάτε κάθε πρωί με ένα τραγούδι στην ψυχή, και περνάτε τις μέρες σας περπατώντας στον ήλιο, γεμάτοι ευγνωμοσύνη και αγάπη για όλο τον κόσμο.» Ε, λοιπόν..όχι. Συγκρίνοντας με το τι ονειρεύονταν οι άνθρωποι στο παρελθόν, ίσως ζούμε σε έναν παράδεισο. Αλλά για κάποιο λόγο, δεν νιώθουμε έτσι.

Μία εξήγηση έχει διατυπωθεί από κοινωνικούς επιστήμονες, που πρόσφατα ξαναανακάλυψαν μια αρχαία σοφία: η ευτυχία μας βασίζεται λιγότερο σε αντικειμενικές συνθήκες και περισσότερο στις προσδοκίες μας. Οι προσδοκίες, όμως, τείνουν να εξαρτώνται από τις συνθήκες. Όταν τα πράγματα καλυτερεύουν, οι προσδοκίες ανεβαίνουν, και συνεπώς ακόμα και συγκλονιστικές αλλαγές των συνθηκών μπορεί να μας αφήνουν τόσο ανικανοποίητους όσο πριν. Στο κυνήγι της ευτυχίας, οι άνθρωποι έχουν κολλήσει στον ηδονιστικό διάδρομο γυμναστικής, τρέχοντας όλο και πιο γρήγορα, αλλά χωρίς να φτάνουν πουθενά.

Αν δεν το πιστεύετε, απλώς ρωτήστε τον Χόσνι Μουμπάρακ. Ο μέσος Αιγύπτιος είχε πολύ λιγότερες πιθανότητες να πεθάνει από πείνα, πανούκλα ή βία υπό το καθεστώς Μουμπάρακ σε σχέση με τα προηγούμενα καθεστώτα της αιγυπτιακής ιστορίας. Κατά πάσα πιθανότητα, το καθεστώς Μουμπάρακ ήταν ίσως και το λιγότερο διεφθαρμένο. Παρ’ όλα αυτά, το 2011 οι Αιγύπτιοι κατέβηκαν στους δρόμους με θυμό για να ρίξουν τον Μουμπάρακ. Διότι είχαν πολύ περισσότερες προσδοκίες από ότι οι πρόγονοί τους.

Εάν η ευτυχία είναι στενά συνδεδεμένη με τις προσδοκίες τότε ένας από τους πυλώνες του κόσμου μας, τα ΜΜΕ, κάνουν πολύ καλή δουλειά στο να περιορίζουν τα παγκόσμια επίπεδα ευτυχίας. Κάποιος που έμενε σε ένα μικρό χωριό 5000 χρόνια πριν, θα συνέκρινε τον εαυτό του με τους άλλους 50 ανθρώπους του χωριού. Συγκριτικά με αυτούς, θα ήταν αρκετά ελκυστικός. Σήμερα, κάποιος που μένει σε ένα μικρό χωριό συγκρίνει τον εαυτό του με σταρ και μοντέλα, τους οποίους βλέπει κάθε μέρα στις οθόνες. Ο σύγχρονος χωριανός μας έχει πιο πολλές πιθανότητες να νιώθει λιγότερο ευτυχισμένος με την εμφάνισή του.

Το βιολογικό ταβάνι

Οι εξελικτικοί βιολόγοι προσφέρουν μια συμπληρωματική θεωρία για τον ηδονιστικό διάδρομο γυμναστικής. Διατείνονται ότι οι προσδοκίες μας και η ευτυχία μας δεν καθορίζονται πλήρως από πολιτικούς, κοινωνικούς ή πολιτιστικούς παράγοντες αλλά περισσότερο από το βιολογικό μας σύστημα. Κανείς  ποτέ δεν έγινε ευτυχισμένος, λένε, με μια προαγωγή, κερδίζοντας το λαχείο, ή ακόμα και βρίσκοντας την πραγματική αγάπη. Οι άνθρωποι γίνονται ευτυχισμένοι με ένα και μόνο πράγμα – ευχάριστες αισθήσεις στα σώματά τους. Κάποιος που μόλις πήρε προαγωγή και χοροπηδάει από χαρά δεν αντιδρά στην πραγματικότητα στα καλά νέα. Αντιδρά στις ορμόνες που κυλούν στο αίμα του, και στην καταιγίδα των ηλεκτρικών σινιάλων που ταξιδεύουν στα διάφορα μέρη του εγκεφάλου του.

Τα κακά νέα είναι ότι οι ευχάριστες αισθήσεις γρήγορα υποχωρούν. Αν πήρα προαγωγή πέρυσι, μπορεί ακόμα να είμαι στην καινούρια θέση, αλλά οι ευχάριστες αισθήσεις που ένιωσα τότε έχουν υποχωρήσει εδώ και καιρό. Εάν θέλω να συνεχίσω να νιώθω αυτά τα συναισθήματα, πρέπει να πάρω μια καινούρια προαγωγή. Και ακόμα μία. Αυτό είναι το ψήγμα της εξέλιξης. Η εξέλιξη δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την ευτυχία αυτή καθ’ εαυτή: ενδιαφέρεται μόνο για την επιβίωση και την αναπαραγωγή, και χρησιμοποιεί την ευτυχία και τη δυστυχία απλώς ως κινητήριες δυνάμεις. Η εξέλιξη καθιστά δεδομένο, όσα και αν επιτυγχάνουμε, να μένουμε ανικανοποίητοι, πάντα προσπαθώντας για παραπάνω. Η ευτυχία είναι άρα ένα ομοιοστατικό σύστημα. Όπως το βιοχημικό μας σύστημα διατηρεί σταθερή τη θερμοκρασία και τα επίπεδα σακχάρου σε στενά όρια, επίσης εμποδίζει τα επίπεδα ευτυχίας μας να ανέβουν πάνω από κάποια ανώτατα όρια.

Αν η ευτυχία όντως ρυθμίζεται από το βιοχημικό μας σύστημα, τότε περαιτέρω οικονομική ανάπτυξη, κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και πολιτικές επαναστάσεις δεν θα κάνουν τον κόσμο μας ένα πιο ευχάριστο μέρος. Ο μόνος τρόπος να αλλάξουν δραματικά τα επίπεδα ευτυχίας είναι με ψυχοφάρμακα, γενετική μηχανική και άλλους άμεσους χειρισμούς της βιοχημικής μας κατασκευής. Στο «brave new world”, ο Aldous Huxley οραματίστηκε έναν κόσμο όπου η ευτυχία είναι η υπέρτατη αξία, και όπου όλοι συνεχώς παίρνουν το φάρμακο soma, που κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους χωρίς να επιδρά αρνητικά στην παραγωγικότητα και την αποδοτικότητά τους. Το φάρμακο είναι ένας από τους πυλώνες του Κόσμου-Κράτους, που ποτέ δεν απειλείται με πολέμους, επαναστάσεις ή απεργίες, επειδή όλοι οι άνθρωποι είναι ικανοποιημένοι στον υπέρτατο βαθμό με τις τρέχουσες συνθήκες. Ο Huxley παρουσίασε αυτόν τον κόσμο σαν μια τρομακτική δυστοπία. Σήμερα, όλο και πιο πολλοί επιστήμονες, άνθρωποι με θεσμικούς ρόλους αλλά και απλοί άνθρωποι το ενστερνίζονται ως αυτοσκοπό.

Δεύτερες σκέψεις

Υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν ότι η ευτυχία δεν είναι τόσο σημαντική, και ότι είναι λάθος να ορίζουμε την προσωπική ικανοποίηση ως τον σκοπό της ανθρώπινης κοινωνίας. Άλλοι συμφωνούν ότι η ευτυχία είναι το υπέρτατο αγαθό, αλλά πιστεύουν ότι δεν είναι απλώς ευχάριστες αισθήσεις. Πριν από χιλιάδες χρόνια, Βουδιστές μοναχοί έφτασαν στο απροσδόκητο συμπέρασμα ότι η αναζήτηση ευχάριστων αισθήσεων είναι στην πραγματικότητα η ρίζα της δυστυχίας, και ότι η ευτυχία βρίσκεται στην αντίθετη κατεύθυνση. Οι ευχάριστες αισθήσεις είναι απλώς εφήμερες και ασήμαντες δονήσεις. Εάν πριν από πέντε λεπτά ένιωθα χαρά ή ηρεμία, αυτό το συναίσθημα δεν είναι πια εκεί, και μπορεί τώρα να νιώθω θυμό ή ανία. Εάν ταυτοποιήσω την ευτυχία με τις ευχάριστες αισθήσεις, και λαχταρώ να βιώσω όλο και πιο πολλές, δεν έχω άλλη επιλογή παρά να τις κυνηγάω συνεχώς, και ακόμα και αν τις βρω, εξαφανίζονται γρήγορα, και πρέπει να ξαναξεκινήσω από την αρχή. Αυτό το κυνήγι δεν φέρνει κάποιο επίτευγμα με διάρκεια. Αντίθετα μάλιστα: όσο περισσότερο λαχταρώ αυτές τις ευχάριστες αισθήσεις, τόσο πιο αγχώδης και ανικανοποίητος γίνομαι. Παρ΄όλα αυτά, αν μάθω να βλέπω τις αισθήσεις μου για αυτό που είναι πραγματικά – εφήμερες και ασήμαντες δονήσεις – χάνω το ενδιαφέρον στο να τις κυνηγήσω, και μπορώ πλέον να είμαι ευχαριστημένος με ό,τι βιώνω. Γιατί ποιό το νόημα να κυνηγάς κάτι που εξαφανίζεται τόσο γρήγορα όσο εμφανίζεται; Σύμφωνα με τον βουδισμό άρα, η ευτυχία δεν είναι ευχάριστες αισθήσεις, αλλά σοφία, γαλήνη και ελευθερία που προέρχονται από την κατανόηση της φύσης μας.

Σωστό ή λάθος, η πρακτική επίδραση αυτών των εναλλακτικών οπτικών είναι ελάχιστη. Για τον καπιταλιστικό οδοστρωτήρα, ευτυχία είναι η απόλαυση. Τελεία. Κάθε χρόνο που περνάει, η ανεκτικότητά μας προς τις δυσάρεστες αισθήσεις μειώνεται, ενώ η λαχτάρα μας για ευχάριστες αισθήσεις αυξάνεται. Και η επιστημονική έρευνα αλλά και η οικονομική δραστηριότητα προσανατολίζονται στην ίδια κατεύθυνση, παράγοντας κάθε χρόνο, καλύτερα παυσίπονα, καινούριες γεύσεις παγωτού, πιο αναπαυτικά στρώματα, και πιο εθιστικά παιχνίδια για τα κινητά μας, έτσι ώστε να μην χρειάζεται να υπομείνουμε ούτε μία στιγμή πλήξης περιμένοντας το λεωφορείο.

Όλα αυτά είναι μετά βίας αρκετά, φυσικά. Οι άνθρωποι δεν έχουν προσαρμοστεί εξελικτικά να βιώνουν συνεχώς ευχαρίστηση, συνεπώς το παγωτό και τα παιχνίδια δεν λειτουργούν. Εάν όμως αυτό είναι που θέλει η ανθρωπότητα, θα χρειαστεί να επαναπρογραμματίσουμε τα σώματα και τους εγκεφάλους μας. Και δουλεύουμε πάνω σ’ αυτό.

* Το βιβλίο του Yuval Noah Harari “Sapiens: Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπινου είδους” εκδίδεται από τον εκδοτικό οίκο Harvill Secker.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s